استاد : آنچه كه در تاريخ و در فلسفهء تاريخ واقعيت دارد . « آنچه كه بايد باشد » مربوط به ايدئولوژى مىشود . ما مىخواهيم ببينيم قرآن كه تاريخ را توصيف كرده چگونه توصيف كرده ؟ اولًا يك قسم از آياتى كه دلالت مىكند بر اينكه قرآن تاريخ را و جامعه را ماترياليست نمىداند آيات دعوت اسلام است . آن كه شناختش از جامعه و از تاريخ شناخت مادى محض است وقتى بخواهد انسان را دعوت كند روى مسائل مادى تكيه مىكند ، چون مىگويد آنچه كه اصالت دارد و انسان را به حركت درمىآورد اين است . جامعه طبيعتش اين است ؛ وقتى كه انگشت روى آن شاهرگش گذاشتى مىتوانى آن را به حركت دربياورى . آن مكتبى كه شناختش از انسان و جامعه يك شناخت ماترياليستى است يعنى انسان را در ذات خودش و جامعه را در ذات خودش يك ماترياليست مىداند ، در دعوتهاى خودش تكيه‌اش روى هدفهاى مادى است . آن كه برعكس ، شناختش از انسان و جامعه شناخت معنوى است و فكر مىكند انسان فقط يك معنويت است ، او وقتى كه انسان را دعوت مىكند و مىخواهد به حركت دربياورد روى معنويات تكيه مىكند : آزادى چنين ، عدالت چنين ، اخلاق چنين ؛ ايها الناس ! اخلاق فاسد شد ، آزادى از بين رفت ، عدالت از بين رفت ، دين از بين رفت . فقط روى اين مسائل تكيه مىكند . و اما آن كه براى هردو اصالت قائل است در دعوت خودش روى هردو تكيه مىكند ، چون به دو موتور در وجود اين جامعه قائل است . هردو موتور را روشن مىكند نه فقط يك موتور را ؛ هم روى ماديات تكيه مىكند و هم روى معنويات . از يك طرف مىبينيد دم از دين و اخلاق و انسانيت و معنويت و آزادى و مساوات و برابرى و برادرى و امثال اينها مىزند ، و از طرف ديگر صحبت از اين مىكند كه شكمها گرسنه است ، حق شما را خوردند و بردند ، برويد حق خودتان را بگيريد ، چرا آنها اينقدر شكمهايشان سير باشد و شما شكمهايتان گرسنه باشد . روى هر دو تكيه مىكند . اگر جامعه ماترياليست باشد تكيه فقط روى ماديات است ، روى معنويت اصلًا نبايد تكيه كرد چون اثرى ندارد . اگر جامعه معنوى باشد فقط روى معنويات بايد تكيه كرد . اما اگر جامعه دو غريزه‌اى باشد ، خود جامعه در ذات خودش دو غريزه‌اى يا به يك تعبير دو حياتى و دو جنبه‌اى باشد - و ممكن است چند جنبه‌اى باشد - روى همهء آنها بايد تكيه كرد . پس ، از جمله مسائلى كه بايد مطالعه كنيد دعوتهاى اسلام است كه اسلام در دعوتهاى خودش روى چه تكيه كرده كه مردم را به حركت درآورده است .